Bun os Cionn – Milis is Searbh

Milis is Searbh

Bun os Cionn

Léirmheas ar Leabhar Dubh an tSneachta le Micheál Ó hAodha (Southwest Ireland Academic Press, 2015)

escritura-de-la-pluma_318-31135Tá neart leabhair foilsithe cheana ag an bhfile Micheál Ó hAodha, scoláire atá ag obair in Ollscoil Luimnigh, leabhair staire agus cúrsaí litríochta san áireamh.  Le Leabhar Dubh an tSneachta tugann Ó hAodha léargas i bhfad níos pearsanta ar cheisteanna móra ár linne.  Seo duanaire atá lán de sheoda luachmhara a bhfuil an machnamh le sonrú orthu.  Glacann an file an sneachta agus gheimhridh mar chúlbhrath chun príomh-ghnéithe ár tsaoil a phlé.  An bás, an imirce, an t-uaigneas, cuimhní cinn na hóige; titeann na dánta ó leathanaigh an bhailiúcháin seo go séimh is go ciúin amhail dhuilleoga reoite nó calóga boga sneachta.
Cuireann raidhse dánta sa bhailiúchán gleoite seo an traidisiún Gaelach agus dánta an tsean-ré i gcuimhne dúinn nó mar ar chíoraigh na sean-fhilí téamaí móra a linne – an bás, an fhulaingt, lúcháir na beatha.  Tá tionchar focail áille Joyce sa ghearrscéal ‘The Dead’ agus é ag meabhrú faoin Gaillimheach óg sin Michael Furey ina luí faoin bhfód le sonrú sna línte seo:

‘éirigh a chodlatáin!
amach go beo leat
mar a bhfeicfidh tú i gceart
ag titim go bog …
sneachta, sneachta álainn
ar na beo agus ar na mairbh uile
ar gach páirc is crann’
[Éirigí]

Léiríonn Ó hAodha go glé rithim na beatha nó mar a leanann na séasúir a rithim shainiúil féin bliain i ndiadh bliana – mistéir an dúlra, mistéir na cruinne.  Seo slabhra na beatha, rotha móra an tsaoil ag casadh de shíor, an t-aiséirí a leanann an bás; milis is searbh.  Más bás de chineál éigin an gheimhreadh, is deis athnuachana leis í.  An sneachta a thiteann ach a imíonn go tapa arís – mar is dual dá nádúir:

‘an sneachta
mar chuairteoir dearmadta
dála na cuimhne
ní fhannan riamh ach seal’
[Cuimhne]

Nach taibhseach amach is amach na línte a chumann an fhile i gcuimhne a dheirfiúr Caitríona, atá ar shlí na fírinne:

‘d’fhág tú slán againn go luath
bhí sé ag cur sneachta an lá
a chuireamar do chónra bheag bhán
san ithir
is tú ár n-am áta caite
agus ár n-am atá le teacht
an t-aon ní amháin is cuimhin linn’
[Slán]

Meabhraíonn na híomhánna sin go bhfuil níos mó i gceist leis an saol seo.  Tá gnéithe de spioradáltacht na scrioptúir le haithint ar an bhfhilíocht seo gan aon agó:

‘Scaipeann sé sneachta amhail olann;
croitheann sé cuisne amhail luaithreach’
*
[He showers snow like wool;
He scatters hoarfrost like ashes]
[Salm 147: 16]

Seo fíor-spioradáltacht na nGaeil mar a bhí agus is léir go bhfuil an file ag iarraidh ní hamháin an traidisiún sin a chaomhnú ach athchóiriú a dhéanamh air agus é a chur in oiriúint do shaol ár linne féin.  Ba sna meánaoiseanna a chum file anaithnid na línte taibheacha seo:

‘Scél lemm dúib:
dordaid dam,
snigid gaim,
ró-fáith sam;
gáeth ard úar,
ísel grían,
gair a rith,
ruithech rían
rorúad rath,
ro-cleth cruth,
ro-gab gnáth
giugrann guth
ro-gabh úacht
etti éin
aigre ré:
é mo scél.’
*
[News I have:
bellows stag,
winter snow,
summer past;
wind high cold
low the sun
short its course,
seas run strong;
deep red bracken,
shape is awry,
wild goose raises
wonted cry;
cold lays hold
on wings of bird,
icy time;
this is heard.]

An gheimhreadh mar chosaint ag an manach gan ainm sin; an cultúr Gaelach agus an sean-traidisiún á cheilt faoi bhrat na hoíche, faoi bhrat an dúlra:

‘Is acher in gáith in-nocht,
fu-fúasna fairggae findfolt:
ní ágor réimm mora minn
dond laéchraid lain úa Lochlind.’
*
[Wild the wind tonight,
tosses the oceans hair white:
on such a night I have no fears
of fierce Norwegian warriors.]

San lá atá innu ann, tá na Lochlannaigh imithe ach bíonn an sneachta fós ann, ag chaomhnú ár mothú is rúnda:

‘an t-am is fear
le siúl cois farraige
ná nuair atá an oíche ag titim
agus an stoirm ar mire
mar a scriostar an spéir agus an talamh óna chéile
mar a nochtann an t-am a chuid rún.’
[Rún]

Tá Leabhar Dubh an tSneachta  ó (Southwest Ireland Academic Press, 2015) ar fáil ar shuíomh Amazon.

Craoladh léirmheas ar an bailiúchán seo ar an clár Imeall ar TG4 in Eanair 2016.

 

 

This entry was posted in News, Non-Fiction, Review. Bookmark the permalink.